History : " Iran Oil Nationalization "
By: Dr. Morteza Moshir, An Iranian Pro-Democratic Old Timer .
Originally Published in " Khaneh" - Publication of Chicago Iranians  .
March 4, 2006

Please be patient, the below are graphics and may take a moment to load.
This web page is printable.

                            ماجرای ملی شدن صنعت نفت در ایران

 لقل از " خانه "- نشریه ایرانیان شیکاگو                                                                             نوشته دکتر مرتضی مشیر

بعد از آنکه در سال ١٩٠١ قرارداد امتیاز نفت جنوب با دارسی بهنگام سلطنت مظفرالدین شاه به مدت ٦٠سال منعقد شد و پس از هفت سال کاوش سرانجام در سال ١٩٠٨ اولین چاه نفت در مسجد سلیمان قابل استخراج گردید، همواره عایدات سرشار نصیب کمپانی انگلیسی میگردید و تنها مبلغ ناچیزی آنهم با حسابسازی بابت حق امتیاز به دولت ایران پرداخت میشد در حالی که مالیات کمپانی بدولت بریتانیا چندین برابر عایدی ایران بود.

در نیمه اول سلطنت رضا شاه به کمی عایدات اعتراض بعمل آمد و مذاکرات بین تهران و لندن شروع شد و چون اکثریت سهام نفت در اختیار دولت انگلیس قرار گرفته بود با قدرت نظامی فوق العاده آن کشور اعتراضات دولت ایران مورد توجه قرار نگرفت . اولین قربانی نفت عاید تیمور تاش وزیر دربار پهلوی گردید که پس از مذاکرات بدون نتیجه لندن در مراجعت به ایران از طریق روسیه در مسکو با مقامات آن کشور وارد گفتگو شد.

در اینمورد بتحریک انگلیسیها برایش پرونده ای ساختند که مغضوب و از مقام خود معزول و بزندان افتاد و سرانجام بقتل رسید. در زمان وزارت دارائی تقی زاده چون نتیجه مثبتی از گفتگوها حاصل نشده بود شبی در حضور هیات دولت رضا شاه خودسرانه پرونده امتیاز نفت را در بخاری انداخت و بآتش کشید و اعلام نمود که قرارداد باطل است!

متعاقباً انگلیسیها با اعتراض شدید علاوه بر تهدید نظامی بدیوان بین المللی آنروزی ژنو شکایت بردند و پس از گفتگوها مقرر گردید که طرفین بمذاکرات جدیدی بنشینند  و به اختلافات خود خاتمه دهند.

در آنزمان نمایندگان مجلس انگلیس بتهران سفر کردند و از طرف ایران تقی زاده وزیردارائی انتخاب شد که در پایان مذاکرات کلاه سر ایران رفت و موافقت گردید که از سال ١٩٣٣ (١٣١٢ ) بمدت ٦٠ سال دیگر امتیاز نفت به ازاء مبلغ ناچیزی تمدید گردد. چنین قراردادی بزرگترین خیانت بملت ایران بود که در زمان سلطنت رضا شاه بعمل آمد و بعد از شهریور ١٣٢٠و عزل رضا شاه در برابر اعتراضات به تقی زاده در مجلس پانزدهم او اقرار نمود که در تنظیم قرار داد  ١٩٣٣ نفت آلت فعل شده و سند رقیت ایران را با موافقت شاه امضاء کرده است.

در مجلس دوره چهاردهم که دولت اتحاد جماهیر شوروی خواهان امتیاز نفت شمال بود و بعد از جنگ جهانی دوم قوای خود را از ایران بیرون نمی برد و حامی حکومت پوشالی پیشه وری در آذربایجان بود زمانیکه قوام السلطنه به نخست وزیری رسید بمسکو سفر کرد و با حیله گری موافقت نمود که امتیاز نفت شمال را با تصویب مجلس دوره پانزدهم بروسها خواهد داد، بعد از تخلیه آذربایجان از قوای روسیه او با تقلب و نیرنگ مجلس پوشالی دوره پانزدهم را تشکیل داد که قرارداد امتیاز نفت مورد تصویب قرار نگرفت و تبصره ای به قرارداد تصویب نشده اضافه گردید که دولت مکلف است برای استیفای حقوق ملت ایران با کمپانی نفت جنوب وارد مذاکره شود.

پس از گفتگو ها درکابینه ساعد مراغه ای از طرف ایران گلشائیان وزیر دارائی با گس نماینده انگلیسیها تحت عنوان قرارداد الحاقی مقررات تازه ای بامضاء رسید که در آخرین روزهای عمر مجلس دوره پانزدهم مطرح و بعلت نارسائیها بتصویب نرسید و تکلیف این موافقت نامه بعهده مجلس دوره شانزدهم محول شد.

علیرغم مداخلات و حقه بازیهائیکه در انتخابات دوره شانزدهم بعمل آمد و اکثریت وکلاء سرسپرده انتخاب شده بودند پس از تشکیل جبهه ملی به رهبری                      زنده یاد دکترمصدق، ٦ نفر دیگر از یاران آنروزی بوکالت تهران برگزیده شدند و با حضور شادروان اللهیار صالح بوکالت از کاشان عده نمایندگان برگزیده ملی بالغ بر ٨ نفر شد.

پس از افتتاح مجلس دوره شانزدهم عمر دولت ساعد خاتمه یافت و علی منصور (منصور الملک) به نخست وزیری منصوب شد.

منصور پس از انتخاب بریاست دولت حیله ای بکار برد که مسئولیت لایحه الحاقی را بعهده مجلس بیندازد تا کمیسیونی مرکب از ١٨ نفر از ٦شعبه مجلس هر شعبه ٣نفر برگزیده شوند و تکلیف لایحه مطروحه دولت قبلی را روشن سازند.

در تعیین اعضأ شعب وقتی همه یاران دکتر مصدق در کمیسیون مخصوص نفت انتخاب شدند و خود دکتر مصدق نیز بریاست کمیسیون برگزیده شد مدتها گفتگو برسرقرارداد منعقده در گرفت و تصویب آن برای تامین حقوق ملت ایران بهیچوجه مکفی شناخته نشد. لذا دولت فخیمه با توافق شاه برکناری دولت منصور را تصویب نمودند و سپهبد رزم آرا با جلب نظر هر سه دولت روس و انگلیس و امریکا از طرف شاه بدون اظهار نظر مجلس بریاست دولت منصوب شد.  

انتخاب رزم آرا با مخالفت شدید دکتر مصدق و یاران او روبرو شد و صریحاً بشاه اعتراض بعمل آمد که چرا بدون رای تمایل مجلس چنین نخست وزیر نظامی بپارلمان معرفی شده است. با این وصف  چون اکثر نمایندگان از طرف رزم آرا و والاحضرت اشرف پهلوی قدم بمجلس گذاشته بودند بدولت رای موافق دادند. در عین حال کمیسیون نفت پس از جلسات مکرر نظر داد که لایحه دولت تامین کننده مصالح و منافع کشور نیست و لازمست کمیسیون در ظرف مدت دوماه طرح مفیدی دیگر تصویب و برای اجراء بدولت ابلاغ نماید.

در اینموقع رزم آرا و فروهر وزیر دارئی باتلاش مذبوحانه در صدد برآمدند که لایحه تقدیمی را از مجلس پس بگیرند ولی مجلس با اعتراض از رفتار وزیردارائی با پس گرفتن لایحه مخالفت کرد و وزیر دارائی با ابراز نفرت مجلس از وزارت عزل شد و کماکان رزم آرا با لیت و لعل با طرح ملی شدن نفت که برنامه روز شده بود مخالفت میورزید و حتی در نطقی ادعا کرد وقتی که ما نمیتوانیم لولهنگ بسازیم چگونه قادر باداره صنعت نفت خواهیم بود. لاجرم تلاش بی حاصل وی بآنجا کشید که در ١٦اسفند ١٣٢٩در هنگام رفتن بمسجد شاه برای شرکت در ختم آیت الله فیض بقتل رسید و مانع مفقود و مقتضی موجود شد که کمیسیون مخصوص نفت طرح ملی شدن صنایع نفت را تصویب و بمجلس ارائه شد که مورد تائید در روز ٢٤اسفند گردید و مجلس سنا هم از ترس و وحشت در ٢٩اسفند با تز ملی شدن صنایع نفت موافقت بعمل آورد و قانون مصوب از طرف شاه هم توشیح گردید.  

پس از قتل رزم آرا حسین علأ به نخست وزیری منصوب گردید ولی دوره نخست وزیریش کوتاه بود و پس از حدود دو ماه زمامداری ناچار از استعفأ شد.

در اینزمان اربابان انگلیسی نقشه ای کشیده بودند که از عامل دست نشانده خودشان سید ضیأ طباطبائی و مجری کودتای ١٢٩٩استفاده کنند و با روی کارآوردن وی مجلس را منحل و قضایا را بدست این عامل امتحان داده بطریقه دلخواه حل و فصل نمایند. 

در روز رای گیری برای تعیین نخست وزیری جمال امامی مامور سرسپرده سفارت فخیمه که قبلأ از طرف شاه در کابینه رزم آرا از دکتر مصدق خواسته بود که زمامداری بپذیرد و جواب رد شنیده بود برای تسجیل کار سیدضیأ باین اطمینان که دکتر مصدق قبول مسئولیت نخواهد پذیرفت در مجلس پیشنهاد میکند اینک که قانون ملی شدن صنایع نفت بابتکار دکتر مصدق بتصویب رسیده سزاوار است خود ایشان قبول زمامداری نمایند و قانون هم اجرا کنند غافل از اینکه بر خلاف انتظار او دکتر مصدق بشرط اینکه قانون اجرائی و خلع ید قبلأ بتصویب برسد وی مسئولیت تشکیل دولت را می پذیرد همه مجلسیان از این پیشنهاد استقبال میکنند و دکتر مصدق در دهه اول اردیبهشت  ١٣٣٠ بریاست دولت انتخاب میگردد.

با این عمل سفارت فخیمه عزادار میشود و شاه مغموم میگردد و سید با آه و ناله کاخ همایونی را ترک میسازد.

 گفته شده بود که آیت الله بهبهانی بجمال امامی اعتراض میکند که احمق این چه پیشنهادی بود که برای نخست وزیری دکتر مصدق بعمل آوردی و جمال بی کمال جواب می دهد حضرت آیت الله تامل بفرمائید که ما کاری خواهیم کرد که دکتر مصدق در انجام ماموریتش شکست بخورد و برای همیشه خانه نشین بشود.

باری اسفند ماه در تاریخ ایران زمانی شکوهمند است که پس از دو سه قرن تسلط دولت غاصب انگلستان برچیده شده و همه مراکز جاسوسی در کنسولگریها تعطیل گردید و با خلع ید ازفرزندان دزدان دریائی حکومت ملی با استقلال بپا خاست.

شکایت دولت انگلستان با کمک کشورهای استعماری در شورای امنیت سازمان ملل به نفع ایران صادر شد و در دیوان لاهه هم با اکثریت آراء با توجه باینکه قاضی انگلیسی به نفع ایران حکم داد بیش از پیش باعث رسوائی انگلیسیها گردید-افسوس که جنایت کاران انگلیسی و آمریکائی بکمک مزدوران وطن فروش داخلی و با حمایت شاه سابق دست بکودتای ننگین  ٢٨ مرداد ١٣٣٢ زدند و ثمره آن انقلاب بهمن ١٣٥٧گردید که نه تنها به بساط رژیم استبدادی سلطنتی پایان بخشید بلکه موجب آوارگی میلیونها ایرانی در سرتاسر عالم شد و اینک بحث استفاده ار نیروی اتمی خطر نابودی وطن ما را تهدید میکند. آرزو انکه روزگاری با استقرار حکومتی ملی سرنوشت ملت ما بر اساس دموکراسی استقرار یابد و دوران زورگوئی و قانون شکنی برای همیشه پایان پذیرد.

دکتر مرتضی مشیر

۵اسفند ١٣٨٤